Bu cümle, imanın ve kulluğun merkezini çok net bir yere koyuyor. Parça parça açalım, sonra özünü söyleyeyim.
Önce sadeleştirelim:
“Allah dışındaki otoritelerin onaylamayacağı buyruklara uymama bilinci ve iradesi”
şu anlama gelir:
İnsan, yalnızca Allah’ın emrine bağlı olduğunu idrak eder ve
Allah’a aykırı olan hiçbir emri, kim verirse versin meşru kabul etmez.
Biraz daha derinleştirelim.
Buradaki “otoriteler” şunları kapsar:
– Devlet
– Toplum
– Gelenek
– Aile
– Güç sahipleri
– Çoğunluk
– Alışkanlıklar
– Hatta kişinin kendi nefsi
Yani Allah’ın hükmüne ters düşen bir şey:
– yasal olabilir
– yaygın olabilir
– herkes yapıyor olabilir
– mantıklı gibi görünebilir
Ama Allah onaylamıyorsa, mümin şunu der:
“Ben buna uymam.”
Buradaki kritik kelimeler:
– bilinç
– irade
Bu bir refleks değil.
Bu bir kör isyan da değil.
Bu, bilerek ve isteyerek yapılan bir tercihtir.
Tasavvufi dille söylersek:
Bu, kulun
“Ben Rabbime nispetliyim, başka bağlara teslim değilim” demesidir.
Yani cümlenin özü şudur:
Gerçek kulluk,
Allah’ın emrine aykırı olan her şeye karşı
bilinçli bir mesafe koyabilme
ve bunu bedeli olsa bile sürdürebilme gücüdür.
Kısaca tek cümleyle özetlersek:
Bu ifade,
“Allah’tan başkasını mutlak otorite kabul etmemek” demektir.
Güzel. O zaman ayet + örnek olay + tasavvufi kavram sırasıyla, kısa ama derin şekilde açayım.
1) Ayet üzerinden
“Allah’a isyan olan yerde kula itaat yoktur.”
(Bu mana, birçok ayetin ortak ruhudur.)
Kur’an’da bu ilke en açık şekilde şunu söyler:
İtaat mutlak değildir.
Mutlak itaat sadece Allah’adır.
Bir emri kim verirse versin
– yönetici
– toplum
– çoğunluk
– âlim
– aile
Eğer o emir Allah’ın hududunu aşıyorsa,
orada itaat kulluk değil, bağlanma olur.
Bu yüzden Kur’an’da şirk sadece “putlara tapmak” değildir.
Allah’ın hükmünü ikinci plana iten her bağ,
şirkin ince bir formudur.
2) Örnek olay üzerinden
Firavun’un en büyük iddiası neydi?
“Ben sizin en yüce rabbinizim.”
Firavun burada “ilah” kelimesini sadece tapınma anlamında değil,
emir koyan, doğruyu belirleyen, helal-haram tayin eden anlamında kullanıyordu.
Musa’nın karşı çıkışı şuydu:
“Ben senin düzenine değil, Allah’ın emrine bağlıyım.”
Yani Musa’nın mücadelesi sadece siyasi değil,
otorite mücadelesiydi.
Bugün de mesele aynıdır:
Kim hayatımda son sözü söylüyor?
3) Tasavvufi kavramlar üzerinden
a) Tevhid
Tevhid sadece:
“Allah birdir” demek değildir.
Tevhid şudur:
Hayatımda hüküm koyan tek merci Allah’tır.
Nefsin, toplumun, korkuların, çıkarların
Allah’ın önüne geçtiği yerde tevhid zayıflar.
b) Ubudiyet
Ubudiyet = kul olma hali
Kul şunu bilir:
“Ben emredilene göre değil,
emri verene göre yaşarım.”
Bu yüzden hakiki kul:
– Herkes alkışlasa da yanlışta durmaz
– Herkes karşı çıksa da hakikatten vazgeçmez
Çünkü ölçüsü dışarısı değil, Rabbidir.
c) Teslimiyet
Teslimiyet pasiflik değildir.
Teslimiyet:
“Sonuç ne olursa olsun,
ben Allah’ın razı olmadığı yolda yürümem” deme cesaretidir.
Tasavvufta buna bazen şu denir:
“Boynu bükük ama beli dik kul.”
Tek cümlelik bağlayıcı özet
Bu ifade;
tevhidin hayata yansıması,
ubudiyetin bilinç kazanmış hali,
teslimiyetin iradeye dönüşmüş şeklidir.
Yani:
Allah’tan başkasına boyun eğmemeyi
bilerek, isteyerek ve bedelini göze alarak seçmektir.
Peki, şimdi günlük hayatın tam içinden, süsleyip yumuşatmadan ama hikmetle açalım. Çünkü bu mesele teoride kolay, hayatta zordur.
1) İş ve ticaret hayatında
Bir patron, bir sektör, bir piyasa şöyle der:
“Böyle yapmazsan ayakta kalamazsın.”
“Biraz esnet, herkes böyle yapıyor.”
“Resmiyette başka, gerçekte başka olsun.”
İşte tam burada mesele şudur:
Rızkı kim veriyor?
Tasavvuf buna çok net bakar:
Rızkın kaynağı piyasa değil, Rezzâk olan Allah’tır.
Kul, şunu yapabildiği ölçüde özgürdür:
“Ben haramla ayakta durmam,
helali kaybetsem bile.”
Bu, zayıflık değil;
imanın omurgasıdır.
2) Toplum ve çevre baskısında
Toplum bazen şöyle konuşur:
“Abartıyorsun.”
“Çağa uymuyorsun.”
“Bu kadarına gerek yok.”
Burada insan farkında olmadan
toplumu hakem yapar.
Oysa tasavvuf der ki:
Hakem Allah’tır,
toplum sadece bir imtihan alanıdır.
Hak yolunda gidenler,
her çağda “aşırı” bulunmuştur.
Bu yüzden büyükler der:
“Herkesin doğru dediği şey,
Allah’ın doğru dediği şey olmayabilir.”
3) Aile içinde
Bazen baskı en yakından gelir.
“Aman ses çıkarma.”
“Bizi rezil etme.”
“Böyle gelmiş, böyle gider.”
Burada çok ince bir çizgi vardır:
Anne-babaya iyilik farzdır,
ama Allah’a aykırı itaat haramdır.
Tasavvuf bunu şöyle dengeler:
Kalp kırmadan, ses yükseltmeden,
ama istikamet bozulmadan.
Yani:
Ne isyan,
ne teslimiyet adı altında savrulma.
4) Nefs ve iç baskılar
En güçlü otorite bazen dışarıda değil, içeridedir.
Nefs der ki:
“Bir defadan bir şey olmaz.”
“Sonra tövbe edersin.”
“Herkes böyle.”
Tasavvufta buna “nefsin firavunluğu” denir.
Gerçek cihad buradadır:
İçindeki firavuna karşı
Musa olabilmek.
5) Modern dünya örneği
Bugün kim emir veriyor?
– algoritmalar
– kariyer baskısı
– statü
– imaj
– konfor
Modern putlar taş değil, anlamdır.
Tasavvuf buna “gizli şirk” der:
Allah’a inanıp,
hayatı başkalarının ölçüsüne göre yaşamak.
Son, çok net bir cümleyle
Bu yol şunu gerektirir:
Herkesle birlikte yürürken bile
kalben kimseye teslim olmamak.
Dışarıda uyumlu,
içeride hür.
Eskiler buna şöyle derdi:
“Dünyada bulun,
dünyaya ait olma.”
Bu, kolay bir yol değil.
Ama insanı kul yapan tek yol.