Meali ;Bu dini İbrahim kendi oğullarına vasıyet ettiği gibi Yakub da vasıyet etti: Oğullarım «Allah sizin için o dini ıstıfa buyurdu, başka dinlerden sakının yalnız müslim olarak can verin dedi
Bu ayette Hazreti İbrahim ve torunu Yakup’un “İslâm”ı bir hayat tarzı olarak çocuklarına miras bırakması anlatılıyor. Şimdi bu derin mânâyı geleneksel ve anlam katmanlarını koruyarak tasvir edeyim:
Hz. İbrahim’in hayatında bir dönüm noktası yaşanır: Allah tarafından imtihana (ibtilâya) tâbi tutulur. Bu, aynı zamanda onun seçilmişlik (ıstıfa) sürecinin de başlangıcıdır. Yani sadece sınanmakla kalmaz, aynı zamanda Allah tarafından saflaştırılıp arındırılır ve seçilir.
İşte bu noktadan itibaren, “İslâm” kelimesi sıradan bir kavram olmaktan çıkar. Artık “İslâm”, Hz. İbrahim’in teslimiyetiyle şekillenen bir milletin, bir hayat anlayışının adı olur. Yani “İbrahim milleti” denildiğinde, sadece bir ırk ya da kabile değil; Allah’a teslim olmuş, kalpten itaat eden bir topluluk kastedilir.
Bu miras, yalnızca Hz. İbrahim’in şahsında kalmaz. Torunu Hz. Yakup da bu yolu devam ettirir. Her ikisi de, oğullarına bu dini tavsiye ederler. Öyle ki, bazı kıraatlere göre “vasiyyet ettiler” şeklinde okunur. Bu sadece bir öğüt değil, bir hayat emanetidir.
Hz. İbrahim’in çok sayıda çocuğu vardır; İsmail ve İshak dışında, Medyen ve Medan adında oğulları olduğu, hatta bazı rivayetlere göre sekiz veya yirmi dört evladı bulunduğu aktarılır.
Hz. Yakup’un oğulları ise meşhurdur: On iki kardeş. Bunlar arasında en çok bilinenleri: Yusuf (as) ve Bünyamin’dir. Hz. Yakup’un bir diğer ismi de “İsrail” olduğu için, bu on iki oğul ve onların nesilleri “Benî İsrail”, yani “İsrailoğulları” olarak anılır. Kısacası, İsrailoğulları demek, Hz. Yakup’un oğullarından ve torunlarından meydana gelen topluluktur.
Bu onurlu silsileye, Hz. İbrahim ve Hz. Yakup şu sözlerle vasiyette bulunurlar:
“Ey evlatlarım! Allah sizin için bu dini seçti. Size, tüm dinlerin içinden en safını, en temizini, en dosdoğru olanını lütfetti. O halde, hayatınızın son nefesine kadar, gerçek birer Müslüman olarak yaşayın ve öylece can verin.”
Bu, İslâm’ın bir millet, bir kan bağı değil; bir teslimiyet ruhu, bir gönül bağışı olduğunu gösterir. Atadan miras kalan bir isim değil; bilinçli bir tercih, kalpten bir bağlılık demektir. Ve bu bağ, nesilden nesile aktarılan en kıymetli vasiyet olarak devam eder.
Tasavvufi bir bakışla, yani İbn Arabî’nin “vahdet”, Gazâlî’nin “kalb terbiyesi”, ve klasik sûfîlerin “dîn” anlayışı üzerinden derinleştirelim. Şu temel sorulara cevap arayacağız:
- “İslâm” neden bir millet değil de bir teslimiyet hali olarak tanımlanır?
- Hz. İbrahim ve Yakup’un çocuklarına vasiyet ettiği dinin özünde ne vardır?
- Ve bu ölmeden önce Müslüman olma vurgusu, neyin çağrısıdır?
1. İslâm: Kan bağı değil, hâl bağıdır.
Tasavvuf ehline göre “millet” kavramı, yalnızca bir soydan gelenler topluluğu değildir. Asıl millet, aynı hakikate teslim olanların oluşturduğu manevi topluluktur. İbn Arabî bu durumu şöyle ifade eder:
“Hakk’a yönelenlerin milleti birdir. Çünkü hakikatte yalnızca Hak vardır.”
Bu bağlamda Hz. İbrahim’in teslimiyeti, nefsin ilahlık iddiasından vazgeçmesidir. O, sadece dış düşmanlara karşı değil, nefsinin putlarına karşı da savaşmıştır. Bu yüzden onun milleti olmak, aynı imtihanı kabul etmektir.
2. “İstafâ” ve “İbtilâ”: Seçilenler önce sınanır.
Metindeki iki anahtar kelime, ibtilâ (imtihan) ve ıstıfa (seçilme), tasavvufun temel kavramlarındandır. Allah bir kulunu seçecekse, önce onu imtihan eder, yani iç dünyasını arındırır.
İmam Gazâlî şöyle der:
“Kalbin aynası, mihnetlerle parlatılır. Dertle cilalanmayan gönül, Hakk’ı seyredemez.”
Yani İbrahim’in imtihanı, onun gönlündeki her şeyi feda etmeye hazır hale gelmesiyle son bulur. Oğlunu bile Allah’a kurban etmeye razı olması, işte bu teslimiyetin zirvesidir. İşte bu hal, “İslâm”ın özüdür.
3. Vasiyet: Nesle değil, nefse yapılan çağrı
Hz. İbrahim ve Yakup’un oğullarına yaptığı vasiyet, görünürde aileye yapılmış gibi görünür. Ama hakikatte bu vasiyet, her bir insanın nefsine yöneliktir. Şöyle derler:
“Evlatlarım” diyorsa da, her dönemin evladına konuşur. Çünkü Kur’an kıssası zamansızdır.
Buradaki tavsiye:
“Allah sizin için dini seçti; siz de onu seçin. Başka türlü ölmeyin.”
Bu, kalbin ve ruhun tamamen teslim olmasının çağrısıdır. Tasavvufta buna “ölmeden önce ölmek (el-mevt qabla el-mevt)” denir. Yani:
- Daha nefesin bitmeden nefsini terk et.
- Daha ecel gelmeden Hak ile bir ol.
4. Müslüman olarak ölmek: Sûretin değil, sûrun kemâlidir
Son cümlede şöyle deniyor:
“Öyleyse, ancak Müslüman olarak ölünüz.”
Bu ifadeyi tasavvuf “ölmeden evvel ölünüz” ilkesiyle yorumlar. Bir sûfîye göre, ölmek değil; “nasıl” öldüğün önemlidir. Çünkü herkes ölür ama herkes teslim olmuş olarak ölemez. Teslimiyet ise, kalpteki benliği yok ederek Allah’a yönelmektir.
Sonuç: Bu vasiyet hâlâ geçerli.
Bugün İbrahim’in ve Yakub’un soyundan olmasak da, kalbimiz onların vasiyetini duymaya devam ediyor. Onlar şöyle diyor:
“Evladım! Allah senin için dini seçti. Sen de onu seç. O din sadece ibadet değil; bir kalp hâlidir. Teslimiyetin, nefsinden vazgeçmendir. Ve bu hâli ölene dek koru…”